و معنوى وى نيك آشنايند . « 1 » وى در زندگىنامهء خود نوشت خويش مىنويسد : « و هم نزد سيد علامهء نبيل سيد محمد كاظم يزدى المنتهى اليه رياسة الامامية فى ذاك الاوان « 2 » تلمذ نمودم . وى دريايى متدفّق ( پرموج ) بود در فقه و در آن زمان عديلى نداشت و در حسن‌بيان و جودت تحقيق اعجوبه بود » . « 3 » 3 . آيت اللّه آقا شيخ محمد حسين آل كاشف الغطاء ، مرجع و مصلح نامدار شيعه ، شخصيتى مشهور و مستغنى از تعريف است . « 4 » ايشان در مقاله‌اى كه اواخر زمان حيات سيد نوشته ، وى را آيت خداوندى و جانشين نياكان پاك خويش در جهان ، درياى طوفانخيز دانش ، و پاسدار دين در دوران ضعف و انحطاط آن مىشمارد : « حجة الاسلام و المسلمين و آيت اللّه فى الارضين ، خليفة اجداده الطاهرين فى العالمين ، الذى حفظه اللّه به دعائم الشرع و شيك انحطاطها ، و امسك به رمق حشاء الدين ازيف انقطاع نياطها . . . علامة العلماء الاعاظم ، بحر العلم المتلاطم ، سيدنا و استاذنا الشريف السيد محمد كاظم الطباطبائى حفظ اللّه بحفظه شريعة جدّه و آبائه و ابقاه بقيا عليها به طول بقائه » . « 5 » 4 . آيت اللّه ميرزا فضل اللّه شيخ الاسلام زنجانى ، از شاگردان برجستهء آيات عظام : صاحب عروه ، شيخ الشريعهء اصفهانى ، ميرزاى نائينى و آقا ضياء عراقى ، و از عالمان بزرگ زنجان در عصر اخير است كه مقام علمى و تحقيقى او بر اهل نظر پنهان نيست و اطلاعات وسيع وى در علم رجال مورد اعجاب فقيه متبحّرى چون آيت اللّه سيد محمد حجت كوهكمرى بوده است . « 6 » معظم‌له كتابى در شرح‌حال علماى عصر خويش دارد كه هنوز به زيور طبع آراسته

--> ( 1 ) . براى شرح‌حال و آثار و خدمات علمى و اجتماعى وى ر . ك ، تاريخ علمى و اجتماعى اصفهان در دو قرن اخير ، سيد مصلح الدين مهدوى ، 3 / 170 - 188 . ( 2 ) . كسى كه رياست شيعيان در آن زمان به او منتهى شده بود . ( 3 ) . نقل از : يادداشتهاى حاج سيد عبد العزيز طباطبايى . ( 4 ) . دربارهء شخصيت و خدمات ايشان ، و رابطهء وى با صاحب عروه ، توضيحاتى در آينده خواهد آمد . ( 5 ) . ر . ك ، آيت اللّه العظمى السيد كاظم الطباطبائى اليزدى طاب ثراه ؛ حياته ، نشأته العلمية ، مؤلّفاته ، سيد رضا طباطبايى ، مندرج در : المحقق الطباطبائى فى ذكراه . . . ، 2 / 752 - 753 . ( 6 ) . وى پدر دكتر محمد جواد شيخ الاسلامى ، نويسنده و مترجم و استاد فقيد دانشگاه است . دربارهء ميرزا فضل اللّه شيخ الاسلام ر . ك ، سلطنت علم و دولت فقر . . . ، على ابو الحسنى ( منذر ) ، 1 / 623 - 627 ؛ علماء معاصرين ، واعظ خيابانى ، صص 224 - 228 ؛ الفهرست لمشاهير علماء زنجان ، شيخ موسى زنجانى ، صص 83 - 89 .